મુખ્ય મુદ્દા:
- આજીવન અહિંસાના પૂજારી મહાત્મા ગાંધીએ ૧૯૨૬માં રખડતાં કૂતરાંના ત્રાસ અંગે ‘નવજીવન’માં લેખમાળા લખી હતી.
- ગાંધીજીનો મત: “હડકાયાં કૂતરાંને મારી નાખવા સિવાય અપૂર્ણ મનુષ્ય પાસે બીજો કોઈ ઉપાય નથી. આ આપદધર્મ છે.”
- અમદાવાદના ઉદ્યોગપતિ અંબાલાલ સારાભાઈએ ૬૦ કૂતરાંને મરાવ્યા બાદ ગાંધીજીએ જીવદયા અને હિંસાની વ્યાખ્યા પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી હતી.
- “પાંચ હજાર કૂતરાં ભૂખ્યાં-તરસ્યાં રઝળે, એના કરતાં થોડા મરી જાય અને બાકીના સુરક્ષિત રહે, તે શું ખોટું?” – ગાંધીજીનો તર્ક.
કિરણ કાપૂરે (નવજીવન ન્યૂઝ.અમદાવાદ): આજે જ્યારે દેશભરમાં રખડતાં કૂતરાંના વધતા જતા ત્રાસ અને તેના કારણે થતી હિંસક ઘટનાઓ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે, ત્યારે લગભગ ૧૦૦ વર્ષ પહેલાં ખુદ મહાત્મા ગાંધીએ આ વિષય પર જે વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા, તે આજે પણ એટલા જ પ્રસ્તુત અને વિચારપ્રેરક છે. આજીવન અહિંસાના ઉપાસક રહેલા ગાંધીજીનો મત હતો કે અમુક પરિસ્થિતિઓમાં હિંસા અનિવાર્ય બની જાય છે અને તે ‘આપદધર્મ’ છે.
અમદાવાદની ઘટના અને ગાંધીજીના લેખો
વર્ષ ૧૯૨૬માં અમદાવાદના વિખ્યાત ઉદ્યોગપતિ અંબાલાલ સારાભાઈએ પોતાની મિલના કમ્પાઉન્ડમાં ત્રાસ આપતા અને હડકાયા થવાની શંકા ધરાવતા ૬૦ જેટલા કૂતરાંઓને મારી નાખવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ ઘટના બાદ જીવદયા પ્રેમીઓએ ગાંધીજીને પત્ર લખીને પૂછ્યું કે, “શું આ હિંસા નથી? શું આમ કરવામાં પાપ નથી?”
આ પત્રના જવાબમાં ગાંધીજીએ ‘નવજીવન’ અખબારમાં ‘આ તે જીવદયા?’ શીર્ષક હેઠળ આઠ લેખોની એક શ્રેણી લખી હતી. તેમાં તેમણે જીવદયા અને અહિંસાની અત્યંત વ્યવહારુ અને તર્કબદ્ધ વ્યાખ્યા રજૂ કરી હતી.
ગાંધીજીનો તર્ક: શું છે અનિવાર્ય હિંસા?
ગાંધીજીએ સ્પષ્ટપણે લખ્યું કે, “હડકાયાં કૂતરાંને મારી નાખવા સિવાય આપણા અપૂર્ણ મનુષ્યની પાસે ઉપાય જ નથી… જો આપણાં શહેરોમાં રખડતાં કૂતરાંને રાખવાની આપણે હઠ લઈએ તો આપણે તેઓને કાં તો ખસી કરવાં પડશે અથવા મારી નાંખવા પડશે.”
તેમણે તર્ક આપ્યો કે કોઈપણ જીવને મારવામાં પાપ છે, તે હિન્દુ ધર્મનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે, પરંતુ તેનો અમલ કરનાર મનુષ્ય અપૂર્ણ છે. તેમણે કહ્યું, “જે હિંસા અનિવાર્ય થઈ પડે છે તેને વ્યવહારશાસ્ત્ર પાપ નથી માનતું.” ગાંધીજીએ ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે શિયાળામાં ઠંડીથી બચવા લાકડાં સળગાવવામાં થતી હિંસા ધર્મ ગણાય, પણ ઉનાળામાં વિના કારણે આગ લગાડવી તે સ્પષ્ટ હિંસા છે.
“રખડતું કૂતરું સમાજને હાનિકારક છે”
ગાંધીજી કૂતરાંની વફાદારીને બિરદાવતા, પણ સાથે જ રખડતાં કૂતરાંના વધતા જતા સંપ્રદાયને સમાજ માટે હાનિકારક ગણાવતા. તેમણે લખ્યું, “રખડતું કૂતરું સમાજને હાનિકારક છે. તેમની મોટી સંખ્યા સમાજની હસ્તીને જોખમમાં મેલે.”
તેમણે આકરા શબ્દોમાં સવાલ કર્યો, “ગાયને બચાવી નથી શકતા, કૂતરાંને પાટું પડે છે, તેની પાંસળીઓ દેખાય છે, એની આપણને શરમ નથી. પણ કૂતરું મરે તો આપણને ત્રાસ છૂટે છે. પાંચ હજાર કૂતરાં ભૂખ્યાં-તરસ્યાં રઝળે, એઠવાડ ખાઈને જીવે એ સારું કે તેમાંથી પચાસ મરી જાય અને બાકીનાં સુરક્ષિત રહે તે સારું?”
ગાંધીજીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ કૂતરાં મારવાનો સ્વતંત્ર ધર્મ નથી સૂચવી રહ્યા, પરંતુ ‘આપદધર્મ’ બતાવી રહ્યા છે. તેમના મતે, જો સમાજ રખડતાં કૂતરાંનો ત્રાસ સહન કરવા તૈયાર ન હોય અને તેમને સંઘરી પણ ન શકતો હોય, તો તેમને મારીને કૂતરાં અને સમાજ, બંનેને પીડામાંથી મુક્ત કરવા એ જ શુદ્ધ પ્રેમ અને દયા છે.
આજે જ્યારે આધુનિક સમાજ આ સમસ્યાનો ઉકેલ શોધી રહ્યો છે, ત્યારે ગાંધીજીના આ વિચારો એક નવા દ્રષ્ટિકોણ અને ચર્ચાને જન્મ આપે છે.
 |  |  |  |
