મુખ્ય મુદ્દા:
- ગુજરાતી સાહિત્યના મૂર્ધન્ય સાહિત્યકાર કાકાસાહેબ કાલેલકરનું વિસરાયેલું પુસ્તક ‘ધર્મોદય’ ૭૫ વર્ષ બાદ નવજીવન દ્વારા પુનઃપ્રકાશિત.
- ૧૯૫૨માં પ્રકાશિત થયેલું આ પુસ્તક ધર્મ, આસ્થા, પાપ-પુણ્ય અને ધર્માનુભવ પર ઊંડું ચિંતન રજૂ કરે છે.
- ‘વિચિત્ર ખ્યાલો’થી પર, સાચો ધર્માનુભવ શું છે? કાકાસાહેબ પોતાના જીવનના અનુભવો દ્વારા માર્ગદર્શન આપે છે.
- “કોઈ પણ ધર્મ પરધર્મ નથી,” એવા વિચાર સાથે સર્વધર્મ સમભાવ અને બુદ્ધિવાદનો સમન્વય.
કિરણ કાપૂરે (નવજીવન ન્યૂઝ.અમદાવાદ):
ગુજરાતી સાહિત્યના ભીષ્મ પિતામહ અને ચિંતક કાકાસાહેબ કાલેલકરનું એક અમૂલ્ય પુસ્તક ‘ધર્મોદય’ સાડા સાત દાયકાના લાંબા અંતરાલ બાદ ફરી વાચકો સમક્ષ આવ્યું છે. ૧૯૫૨માં તેની પ્રથમ અને અંતિમ આવૃત્તિ પ્રકાશિત થયા બાદ વિસરાઈ ગયેલું આ પુસ્તક, નવજીવન પ્રકાશન દ્વારા પુનઃપ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે, જે આજના સમયમાં ધર્મની સાચી સમજ કેળવવા માટે અત્યંત પ્રસ્તુત છે.
શું છે ‘ધર્મોદય’માં? ધર્મની સમજણની સફર
૧૨૮ પાનાં અને ૩૯ પ્રકરણોમાં વહેંચાયેલું આ પુસ્તક કોઈ ધર્મગ્રંથ નથી, પરંતુ એક ચિંતકના પોતાના જીવનના અનુભવો દ્વારા ધર્મના ઉદય અને વિકાસની ગાથા છે. કાકાસાહેબ પ્રાસ્તાવિકમાં જ લખે છે કે માણસ ધર્મની પ્રાથમિક કલ્પનાઓ પરિવાર, રિવાજો અને સમાજ પાસેથી મેળવે છે, જે શરૂઆતમાં માત્ર ‘ઓઢેલી’ હોય છે. પરંતુ સાચો ધર્મ ત્યાંથી શરૂ થાય છે જ્યાં વ્યક્તિ પોતાના અનુભવો અને બુદ્ધિથી તેને આત્મસાત કરે છે.
સાચો ધર્માનુભવ કોને કહેવાય?
કાકાસાહેબ ચમત્કારો અને ગેબી અવાજો જેવા ‘વિચિત્ર ખ્યાલો’ને ધર્માનુભવ માનવાનો સ્પષ્ટ ઈનકાર કરે છે. તેમના મતે, સાચો ધર્માનુભવ એ છે, “જે અનુભવ દ્વારા આત્માનો વિકાસ થાય છે, વ્યક્તિત્વ વધે છે… અને માણસ ઇન્દ્રિયસુખની લાલસા છોડી, દેહરખો મટી, ઊંચે ચડે છે.” ઉત્કટ પ્રેમ, નિરપેક્ષ સેવાભાવ અને સત્યની ખોજને તેઓ ખરા ધર્માનુભવો ગણાવે છે.
બુદ્ધિવાદ અને આસ્થાનો સમન્વય
આ પુસ્તકની સૌથી મોટી ખૂબી એ છે કે કાકાસાહેબ આસ્થાને બુદ્ધિની એરણ પર ચકાસવાની હિમાયત કરે છે. તેઓ પોતાના ‘જિજ્ઞાસાયુગ’નું વર્ણન કરતાં લખે છે કે કૉલેજકાળમાં “‘બુદ્ધિસ્તુ શરણં મમ’ (બુદ્ધિને જ શરણે જાઉં) એ જ મારું જીવનસૂત્ર બન્યું હતું.” તેઓ દરેક પવિત્ર મનાતી વાતને પણ બુદ્ધિનો પડકાર કરવાની હિંમત કેળવવાની વાત કરે છે. આ જ બુદ્ધિ અને અનુભવના સમન્વયથી તેઓ “કોઈ પણ ધર્મ પરધર્મ નથી” એવા સર્વધર્મ સમભાવના નિષ્કર્ષ પર પહોંચે છે.
આજના યુવાનો માટે શા માટે મહત્વનું?
‘ધર્મોદય’ પુસ્તકમાં ‘પાપ અને પુણ્ય’, ‘બાળપણના દેવો’, ‘શ્રાદ્ધ’ અને ‘પશ્ચાતાપનો સાક્ષાત્કાર’ જેવા પ્રકરણો દ્વારા કાકાસાહેબે પોતાના જીવનના પ્રસંગોને ધર્મના ચિંતન સાથે વણી લીધા છે. આજના સમયમાં જ્યારે ધર્મના નામે સંકુચિતતા અને વિવાદો વધી રહ્યા છે, ત્યારે આ પુસ્તક ધર્મની વ્યાપક, ઉદાર અને તાર્કિક સમજ કેળવવા માટે એક ઉત્તમ માર્ગદર્શક બની શકે છે. ૭૫ વર્ષ બાદ તેનું પુનઃપ્રકાશન એ ગુજરાતી વાચકો માટે એક અમૂલ્ય ભેટ સમાન છે.
 |  |  |  |
