INDIA Bloc’s pela on SIR: મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR)ને લઈને ચૂંટણી પંચને 48 લેખિત સવાલ પૂછવાની મંજૂરી માગતી લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી અને INDIA બ્લોકના અન્ય નેતાઓની અરજીને કારણે સિવિલ કાયદાની એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા ચર્ચામાં આવી છે. આ પ્રક્રિયાને ‘ઇન્ટરોગેટરીઝ’ કહેવામાં આવે છે. સિવિલ પ્રોસિજર કોડ, 1908 (CPC)ના ઓર્ડર 11 હેઠળ ઇન્ટરોગેટરીઝ એટલે લેખિત સવાલોનો એવો સમૂહ, જે મુકદ્દમાનો એક પક્ષ અદાલતની મંજૂરીથી બીજા પક્ષને પૂછી શકે છે. તેનો હેતુ વિવાદ સાથે જોડાયેલા ચોક્કસ તથ્યો અંગે જવાબ મેળવવાનો, સ્વીકૃતિ મેળવવાનો, વિવાદિત મુદ્દાઓ સ્પષ્ટ કરવાનો અને બિનજરૂરી પુરાવાની જરૂરિયાત ઘટાડવાનો છે. તેનાથી કેસનો વ્યાપ મર્યાદિત કરવામાં, સમય બચાવવામાં અને ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
ચૂંટણી પંચને પૂછવા માટે પ્રસ્તાવિત સવાલોમાં તેની નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી માહિતી માગવામાં આવી હતી. તેમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની મંજૂરી, મંજૂરીની તારીખ અને રીત, ફાઇલોમાં નોંધાયેલા રેકોર્ડ, કોઈ વાંધો કે અસંમતિ નોંધાઈ હતી કે નહીં તથા મતદાર યાદીમાં ફેરફાર અને તેની સાથે જોડાયેલી પ્રક્રિયાઓ અંગે માહિતીનો સમાવેશ થતો હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે હજુ સુધી ચૂંટણી પંચને આ ઇન્ટરોગેટરીઝ મોકલવાની મંજૂરી આપી નથી. પંચે અરજીનો વિરોધ કર્યા બાદ કોર્ટે સુનાવણી 9 ડિસેમ્બર સુધી મુલતવી રાખી છે. ચૂંટણી પંચે કહ્યું છે કે બંને પક્ષોને સાંભળ્યા પછી જ અરજી અંગે અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવે.
સિવિલ પ્રોસિજર કોડના ઓર્ડર 11ના નિયમ 1 મુજબ, વાદી અથવા પ્રતિવાદી અદાલતની મંજૂરીથી બીજા પક્ષને લેખિત સવાલો પૂછી શકે છે. આ સવાલોમાં સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ કે કઈ વ્યક્તિએ કયા સવાલોના જવાબ આપવાના છે. અદાલતના આદેશ વિના કોઈ પક્ષ એક જ પક્ષને એકથી વધુ સવાલોના સમૂહ મોકલી શકતો નથી. નિયમમાં એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે મુકદ્દમાના વિવાદિત મુદ્દાઓ સાથે સંબંધ ન ધરાવતા સવાલો અપ્રસ્તુત ગણાશે, ભલે મૌખિક ઊલટતપાસ દરમિયાન આવા સવાલો પૂછવાની મંજૂરી મળી શકે.
નિયમ 2 હેઠળ ઇન્ટરોગેટરીઝ મોકલવાની મંજૂરી માગનાર પક્ષે પ્રસ્તાવિત સવાલો અદાલત સમક્ષ રજૂ કરવાના હોય છે. અદાલત તપાસે છે કે આ સવાલો મુકદ્દમાનો ન્યાયસંગત નિકાલ કરવામાં અથવા ખર્ચ બચાવવામાં જરૂરી છે કે નહીં. અદાલત એ પણ વિચારી શકે છે કે શું સામેના પક્ષે સંબંધિત માહિતી, સ્વીકૃતિ કે દસ્તાવેજો પહેલેથી જ આપવાની તૈયારી દર્શાવી છે. અદાલત દરેક સવાલને મંજૂરી આપવા માટે બંધાયેલી નથી. તે કેટલાક સવાલોને મંજૂરી આપી શકે છે, કેટલાકને નકારી શકે છે અથવા તેમાં ફેરફાર કરી શકે છે. મુખ્ય કસોટી એ છે કે સવાલો વિવાદનો ન્યાયસંગત નિર્ણય કરવામાં મદદરૂપ છે કે નહીં અને બિનજરૂરી ખર્ચ અટકાવી શકે છે કે નહીં.
ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ કંપનીએ કરાર રદ કર્યો હોવાને લઈને મુકદ્દમો ચાલતો હોય તો એક પક્ષ પૂછી શકે છે કે કરાર રદ કરવાના નિર્ણયને કંપનીના બોર્ડ ઑફ ડિરેક્ટર્સે મંજૂરી આપી હતી કે નહીં, મંજૂરી કઈ તારીખે આપવામાં આવી હતી અને શું આ નિર્ણય બેઠકની કાર્યવાહી નોંધમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. આવા સવાલોથી એવા તથ્યો સ્પષ્ટ થઈ શકે છે, જેને અન્યથા સાક્ષીઓ અથવા દસ્તાવેજો દ્વારા સાબિત કરવા પડત. બીજી તરફ, જો સવાલો સામેના પક્ષના વ્યવસાય કે વર્તન અંગે એવી માહિતી માગતા હોય, જેને વિવાદ સાથે કોઈ સંબંધ ન હોય, તો અદાલત સામાન્ય રીતે તેને મંજૂરી આપતી નથી.
ઓર્ડર 11ના નિયમ 5 હેઠળ કોઈ કોર્પોરેશન અથવા કાયદા હેઠળ પોતાના નામે કે પોતાના અધિકારી અથવા અન્ય વ્યક્તિના નામે કેસ કરી શકે અથવા જેની સામે કેસ થઈ શકે તેવી સંસ્થાના સભ્ય કે અધિકારીને પણ ઇન્ટરોગેટરીઝ દ્વારા સવાલો પૂછી શકાય છે. તેનો અર્થ એ છે કે ચૂંટણી પંચના અધિકારીઓને પણ આવા સવાલો મોકલી શકાય છે.
ઇન્ટરોગેટરીઝના જવાબ કેવી રીતે આપવામાં આવે છે તે અંગે ઓર્ડર 11ના નિયમ 8 અને 9માં જોગવાઈ છે. સામાન્ય રીતે સવાલોના જવાબ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં અથવા અદાલતે નક્કી કરેલી મુદતમાં સોગંદનામા દ્વારા આપવાના હોય છે. નિયમ 6 હેઠળ જવાબ આપનાર પક્ષ સવાલો સામે વાંધો ઉઠાવી શકે છે. સવાલો અપ્રસ્તુત હોય, વિશેષાધિકાર હેઠળ આવતી માહિતી માગતા હોય, અપમાનજનક હોય, વિવાદ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ન હોય અથવા અન્ય કાનૂની કારણોસર વાંધો ઉઠાવી શકાય છે. અદાલત નક્કી કરે છે કે વાંધા યોગ્ય છે કે નહીં અને આપવામાં આવેલા જવાબ પૂરતા છે કે નહીં.
નિયમ 7 હેઠળ ઇન્ટરોગેટરીઝ મોકલ્યાના સાત દિવસની અંદર સામેનો પક્ષ અદાલતમાં અરજી કરી શકે છે. અદાલત એવા સવાલોને રદ કરી શકે છે, જે અયોગ્ય હોય અથવા માત્ર હેરાન કરવાના હેતુથી પૂછવામાં આવ્યા હોય. લાંબા, દબાણ ઊભું કરનારા, બિનજરૂરી અથવા અપમાનજનક સવાલો પણ દૂર કરી શકાય છે. જો કોઈ પક્ષ સવાલનો જવાબ ન આપે અથવા અધૂરો જવાબ આપે તો નિયમ 11 હેઠળ સવાલ પૂછનાર પક્ષ અદાલત પાસે જવાબ આપવા અથવા વધુ જવાબ આપવા આદેશ કરવાની માગ કરી શકે છે. અદાલત સોગંદનામા દ્વારા વધારાના જવાબ આપવા અથવા મૌખિક જવાબ આપવાનો આદેશ પણ આપી શકે છે.
ઇન્ટરોગેટરીઝનો જવાબ ન આપવા કે અદાલતના આદેશનું પાલન ન કરવા પર ગંભીર પ્રક્રિયાત્મક પરિણામો આવી શકે છે. ઓર્ડર 11નો નિયમ 21 ઇન્ટરોગેટરીઝના જવાબ, દસ્તાવેજો જાહેર કરવા અથવા તેનું નિરીક્ષણ કરાવવાના અદાલતી આદેશનું પાલન ન કરવા અંગે જોગવાઈ કરે છે. જો આદેશનું પાલન ન કરનાર પક્ષ વાદી હોય તો મુકદ્દમો આગળ ન ચલાવવાના આધારે તેને રદ કરી શકાય છે. જો તે પ્રતિવાદી હોય તો તેનો બચાવ દૂર કરી શકાય છે અને તેને એવી સ્થિતિમાં મૂકવામાં આવી શકે છે, જાણે તેણે મુકદ્દમામાં પોતાનો બચાવ રજૂ જ ન કર્યો હોય.
જોકે, દરેક ચૂક પર આ પરિણામો આપમેળે લાગુ પડતાં નથી. અદાલતે નિર્ધારિત પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડે છે, સંબંધિત પક્ષને સુનાવણીની તક આપવી પડે છે અને આદેશનું પાલન ન કરવાના સંજોગો ધ્યાનમાં લેવા પડે છે. નિયમ 21 મુજબ, કાર્યવાહી કરવા માટે બીજા પક્ષે અરજી કરવી પડે છે. ત્યારબાદ અદાલત નોટિસ આપીને અને યોગ્ય સુનાવણીની તક પૂરી પાડ્યા પછી જ આદેશ આપી શકે છે.
ઓર્ડર 11નો નિયમ 22 પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેના હેઠળ મુકદ્દમાની સુનાવણી દરમિયાન કોઈ પક્ષ બીજા પક્ષે ઇન્ટરોગેટરીઝના જવાબમાં આપેલા એક અથવા વધુ જવાબો અથવા તેના કોઈ ભાગનો પુરાવા તરીકે ઉપયોગ કરી શકે છે. જોકે, જવાબનો સાચો અર્થ સમજવા માટે અદાલતના નિર્દેશ મુજબ તેની સાથે જોડાયેલા અન્ય જવાબોનો પણ સમાવેશ કરી શકાય છે.
ઇન્ટરોગેટરીઝના સવાલો વિવાદના મૂળ મુદ્દા સાથે જોડાયેલા હોવા જોઈએ, માત્ર તેની આસપાસના વિષયો સાથે નહીં. ‘રાજ નારાયણ વિરુદ્ધ શ્રીમતી ઇન્દિરા નેહરુ ગાંધી’, 1972 INSC 81 કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આ પ્રક્રિયાના વ્યાપ અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી હતી. આ કેસમાં રાયબરેલી લોકસભા બેઠક પરથી શ્રીમતી ગાંધીની ચૂંટણીને પડકારતી અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. તેમાં અરજદારે ઇન્ટરોગેટરીઝ દ્વારા તેમને સવાલો પૂછવાની મંજૂરી માગી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે માત્ર એવા સવાલોને જ માન્ય ગણી શકાય, જેનો મુકદ્દમાના વિવાદિત મુદ્દાઓ સાથે યોગ્ય અને સીધો સંબંધ હોય. વિવાદના બાહ્ય અથવા ગૌણ પાસાંને સ્પર્શતા સવાલો સ્વીકારી શકાય નહીં. કોર્ટે એ પણ કહ્યું હતું કે જો મૂળ ચૂંટણી અરજીમાં કોઈ મુદ્દાના સમર્થનમાં પૂરતા પાયાના તથ્યો જ રજૂ કરવામાં આવ્યા ન હોય તો તે મુદ્દા સાથે જોડાયેલા ઇન્ટરોગેટરીઝ પણ બિનજરૂરી અને અપ્રસ્તુત ગણાઈ શકે છે.
‘યુનિયન ઑફ ઇન્ડિયા વિરુદ્ધ ઇબ્રાહિમ ઉદ્દીન’, 2012 INSC 288 કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે એક જ વિવાદિત મુદ્દા સાથે સંબંધિત ઇન્ટરોગેટરીઝ રજૂ કરવાના અધિકારનો ઉદારતાથી ઉપયોગ થવો જોઈએ. આ જોગવાઈનો હેતુ તમામ મહત્ત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો મેળવવાનો અને બીજા પક્ષના કબજામાં રહેલા દસ્તાવેજો કે સામગ્રી માટે લાંબી તપાસની જરૂરિયાત દૂર કરવાનો છે. ઇન્ટરોગેટરીઝનો હેતુ મુકદ્દમાનો વ્યાપ ઘટાડવાનો, ખર્ચ બચાવવાનો અને સ્વીકૃતિ મેળવવાનો છે. જોકે, તેનો ઉપયોગ વિવાદ સાથે સંબંધ ન ધરાવતા વિષયો અંગે આડેધડ માહિતી મેળવવા માટે થઈ શકે નહીં. અદાલત મુકદ્દમાના કોઈ પણ તબક્કે આવા સવાલોની મંજૂરી આપી શકે છે, પરંતુ તેણે પોતાના વિવેકાધિકારનો ન્યાયસંગત રીતે ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે. માગવામાં આવેલી માહિતીનો વિવાદ સાથે યોગ્ય સંબંધ હોવો જોઈએ. આ સંદર્ભમાં ‘તારા બત્રા વિરુદ્ધ પૂનમ એ. કુમાર અને અન્ય’, 2021:DHC:2809 કેસનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
રિટ અરજીઓમાં પણ ઇન્ટરોગેટરીઝનો ઉપયોગ થઈ શકે છે કે નહીં તે મુદ્દો હાલની અરજીમાં ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે. ઓર્ડર 11 CPC સામાન્ય રીતે સિવિલ મુકદ્દમાઓ પર લાગુ પડે છે. જોકે, INDIA બ્લોક અને ચૂંટણી પંચ વચ્ચેની હાલની કાર્યવાહી સામાન્ય સિવિલ મુકદ્દમો નહીં, પરંતુ રિટ અરજી છે. CPCની જોગવાઈઓ દરેક બંધારણીય કાર્યવાહીમાં સામાન્ય સિવિલ કેસની જેમ આપમેળે લાગુ પડતી નથી. બંધારણીય અદાલતોને પોતાની કાર્યવાહી નિયંત્રિત કરવા અને ન્યાયના અસરકારક વહીવટ માટે પ્રક્રિયાત્મક સત્તાઓ હોય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના નિયમો, 2013માં અદાલત સમક્ષ દાખલ થતા મુકદ્દમાઓમાં દસ્તાવેજો જાહેર કરવા અને તેનું નિરીક્ષણ કરવા અંગે જોગવાઈઓ છે. તેમાં ઓર્ડર 30નો પણ સમાવેશ થાય છે, જે કેટલાક અપવાદોને આધીન રહીને ચોક્કસ પ્રકારના મુકદ્દમાઓમાં દસ્તાવેજોના ખુલાસા અને નિરીક્ષણ માટે CPCના ઓર્ડર 11ને લાગુ કરે છે.
રાજ નારાયણ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951ની કલમ 87 દ્વારા હાઈકોર્ટમાં ચાલતી ચૂંટણી અરજીઓમાં દસ્તાવેજોના ખુલાસા અને ઇન્ટરોગેટરીઝની પ્રક્રિયા લાગુ થતી હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું. કોર્ટે કહ્યું હતું કે ઇન્ટરોગેટરીઝને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ, કારણ કે તેના દ્વારા સ્વીકૃતિ મેળવી શકાય છે, વિવાદનો વ્યાપ મર્યાદિત કરી શકાય છે અને મુકદ્દમાનો ઝડપી નિકાલ શક્ય બને છે. આથી, તે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયાત્મક અધિકાર છે, જેને કોઈ પક્ષને સરળતાથી નકારી શકાય નહીં.
હવે એ જોવું મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે કે રિટ અરજીમાં ચૂંટણી પંચને ઇન્ટરોગેટરીઝ મોકલવાની મંજૂરી માગતા INDIA બ્લોકના નેતાઓની અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટ કયા આધારે નિર્ણય લે છે.








