Rain in Meghalaya: ભારતમાં ચોમાસાની વાત આવે ત્યારે સૌથી પહેલા જે રાજ્યનું નામ યાદ આવે છે તે છે મેઘાલય (Meghalaya). દુનિયાના સૌથી વધુ વરસાદવાળા સ્થળો તરીકે જાણીતા સોહરા (Sohra – ચેરાપૂંજી) અને માસિનરામ (Mawsynram) દર વર્ષે અતિભારે વરસાદ માટે વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે. પરંતુ આ વર્ષે ચોમાસાએ અહીં એકદમ અલગ જ ચિત્ર ઊભું કર્યું છે. સામાન્ય રીતે વરસાદના રેકોર્ડ સર્જતા આ વિસ્તારોમાં આ વખતે અપેક્ષા મુજબ વરસાદ થયો નથી, જેના કારણે સમગ્ર મેઘાલયમાં ચોમાસાની વચ્ચે જ વરસાદમાં ભારે ઘટાડો નોંધાયો છે.
ભારતીય હવામાન વિભાગ (India Meteorological Department – IMD)ના આંકડા મુજબ 4 જૂનથી 28 જુલાઈ દરમિયાન મેઘાલયમાં સામાન્ય રીતે આશરે 632.1 મિમી વરસાદ થવો જોઈએ હતો, જ્યારે આ વર્ષે માત્ર 272.9 મિમી વરસાદ નોંધાયો છે. એટલે કે રાજ્યમાં સામાન્ય કરતાં 57 ટકા ઓછો વરસાદ પડ્યો છે.
આ સ્થિતિ માત્ર મેઘાલય પૂરતી મર્યાદિત નથી. પૂર્વોત્તર ભારતના અનેક રાજ્યોમાં પણ વરસાદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. IMDના આંકડા પ્રમાણે મેઘાલય ઉપરાંત મણિપુરમાં 42 ટકા, આસામમાં 40 ટકા અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં પણ 40 ટકા વરસાદની ઘટ નોંધાઈ છે.
દુનિયાના સૌથી વધુ વરસાદવાળા સ્થળે વરસાદ કેમ ઘટ્યો?
સામાન્ય રીતે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાના પવનો બંગાળની ખાડી (Bay of Bengal)માંથી ભારે ભેજ લઈને પૂર્વોત્તર ભારત તરફ આગળ વધે છે. આ ભેજવાળા પવનો મેઘાલયની ખાસી (Khasi), જયંતિયા (Jaintia) અને ગારો (Garo) પર્વતમાળાઓ સાથે અથડાતા ઉપર તરફ ઊઠે છે. ઊંચાઈએ પહોંચતા તેમનું તાપમાન ઘટે છે અને ભેજ પાણીના ટીપાંમાં ફેરવાઈને ભારે વરસાદ વરસાવે છે. આ પ્રક્રિયાને ઓરોગ્રાફિક વરસાદ (Orographic Rainfall) અથવા રિલીફ રેનફોલ (Relief Rainfall) કહેવામાં આવે છે. પરંતુ આ વર્ષે હવામાનની સ્થિતિ અલગ રહી.
IMDના જણાવ્યા અનુસાર બંગાળની ખાડીમાં બનેલી ઊંડી નીચા દબાણની સિસ્ટમ (Deep Low Pressure Area) ઓડિશા (Odisha) તરફથી મધ્ય ભારત તરફ આગળ વધી. તેની સાથે ચોમાસાની ભેજ પણ પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારત તરફ ખેંચાઈ ગઈ. પરિણામે ઓડિશા, છત્તીસગઢ, મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ અને ઉત્તર ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં સારો વરસાદ થયો, જ્યારે પૂર્વોત્તર ભારત ચોમાસાની મુખ્ય સક્રિય પટ્ટીથી બહાર થઈ ગયું. તેના કારણે મેઘાલય સુધી પૂરતી ભેજ અને ઘન વરસાદી વાદળો પહોંચી શક્યા નહીં.
સેટેલાઇટ તસવીરો પણ એ જ સંકેત આપે છે
ભારતીય હવામાન ઉપગ્રહ INSAT-3DSની તાજેતરની સેટેલાઇટ તસવીરોમાં મધ્ય ભારત અને હિમાલયની તળેટીમાં ઘન વાદળો સ્પષ્ટ દેખાય છે, જ્યારે મેઘાલય ઉપર વાદળો પ્રમાણમાં નબળા અને છૂટાછવાયા જોવા મળે છે. શિલોંગ (Shillong) હવામાન કેન્દ્રના દૈનિક અહેવાલોમાં પણ રાજ્યના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં માત્ર હળવાથી મધ્યમ વરસાદ નોંધાયો છે.
સોહરા (ચેરાપૂંજી) અને માસિનરામ જેવા વિશ્વવિખ્યાત વરસાદી વિસ્તારોમાં પણ આ વખતે સામાન્યથી ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં માત્ર 70થી 130 મિમી વરસાદ થયો છે, જ્યારે પશ્ચિમ મેઘાલયના વિસ્તારોમાં તો માત્ર 2.5થી 20 મિમી જેટલો વરસાદ નોંધાતા અનેક સ્થળોએ લગભગ સૂકા જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે.
શું આ જલવાયુ પરિવર્તનની અસર છે?
માત્ર એક ચોમાસાના આધારે જલવાયુ પરિવર્તન (Climate Change) અંગે અંતિમ નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી. જોકે વૈજ્ઞાનિકો ઘણા સમયથી ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે વધતા વૈશ્વિક તાપમાનના કારણે ભારતીય ચોમાસાનું વર્તન વધુ અનિશ્ચિત બનતું જાય છે.
અર્થ સાયન્સ મંત્રાલય (Ministry of Earth Sciences)ની Assessment of Climate Change over the Indian Region રિપોર્ટ મુજબ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં વરસાદની વહેંચણીમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. હવે સતત અને સમાન વરસાદના બદલે ક્યાંક અતિભારે વરસાદ અને ક્યાંક લાંબા સમય સુધી વરસાદની ભારે અછત જોવા મળી રહી છે.
અસર કયા ક્ષેત્રો પર પડી શકે?
જો ઓગસ્ટ દરમિયાન પણ વરસાદની આ જ સ્થિતિ ચાલુ રહેશે તો મેઘાલયમાં ખેતી, પીવાના પાણી, નદીઓના જળસ્તર અને પર્યટન પર સીધી અસર પડી શકે છે.
ધાન, આદુ, હળદર, અનાનસ અને નારંગી જેવી ખેતી માટે પૂરતો વરસાદ જરૂરી છે. વરસાદની ઘટથી વાવેતર અને ઉત્પાદન બંને પ્રભાવિત થઈ શકે છે. રાજ્યના પહાડી વિસ્તારોમાં મોટી વસ્તી કુદરતી ઝરણાઓ પર આધારિત હોવાથી પીવાના પાણીની સમસ્યા પણ ઊભી થઈ શકે છે. સાથે જ મેઘાલયના પ્રસિદ્ધ ઝરણાઓમાં પાણીનો પ્રવાહ ઘટવાથી પર્યટન ઉદ્યોગને પણ ફટકો પડી શકે છે.
આગળ શું?
હાલ હવામાન વિભાગે આશા વ્યક્ત કરી છે કે આગામી દિવસોમાં પૂર્વ અને પૂર્વોત્તર ભારતમાં ચોમાસાની પ્રવૃત્તિ ધીમે ધીમે મજબૂત બની શકે છે. જો બંગાળની ખાડીમાંથી ફરી પૂરતી ભેજ મળશે અને મોન્સૂન ટ્રફ (Monsoon Trough) પૂર્વ તરફ ખસશે તો ઓગસ્ટ દરમિયાન મેઘાલયમાં વરસાદની સ્થિતિ સુધરી શકે છે અને અત્યાર સુધી નોંધાયેલી વરસાદની ખાધમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.
 |  |  |  |
