Supreme Court of India Suo Motu on Delhi rape case: દિલ્હી-NCRમાં મહિલાઓ અને સગીરાઓ સામે યૌન અપરાધોની અનેક ઘટનાઓ બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે જાહેર સ્થળોને વધુ સુરક્ષિત બનાવવા માટે દિલ્હી પોલીસ અને નાગરિક સત્તાવાળાઓને તાત્કાલિક પગલાં લેવા નિર્દેશ આપ્યા છે. જસ્ટિસ જેબી પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે 28 સપ્ટેમ્બરના રોજ સુઓ મોટો કેસમાં આ નિર્દેશો આપ્યા હતા. કોર્ટે તમામ જરૂરી કામગીરી ચાર અઠવાડિયામાં પૂર્ણ કરવા જણાવ્યું છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સંવેદનશીલ વિસ્તારોનું સર્વેક્ષણ, જિલ્લા પ્રમાણે Vulnerability Mapping, ઓળખાયેલા તમામ પાર્કમાં પેટ્રોલિંગ તેમજ લાઇટિંગ અને CCTVનું ઓડિટ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે કહ્યું કે ઓછા પ્રકાશ, નબળી દેખરેખ, ઢીલી પેટ્રોલિંગ અથવા વહીવટીતંત્રની ટાળી શકાય તેવી ખામીઓને કારણે જાહેર સ્થળોને વધુ જોખમી વિસ્તારો બનવા ન દેવા જોઈએ.
દિલ્હીના પોલીસ કમિશનરને દરેક પોલીસ જિલ્લામાં ખાસ ટીમો બનાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ ટીમનું નેતૃત્વ DSPથી નીચેના અધિકારી દ્વારા ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનું રહેશે. ટીમોએ બહારના વિસ્તારો, નિર્જન સ્થળો, પાર્ક, ટ્રાન્સપોર્ટ હબ, બજારો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની આસપાસના વિસ્તારોનું નિરીક્ષણ કરવાનું રહેશે. આ ઓડિટ National Crime Records Bureau (NCRB)ના ડેટા, સ્થાનિક ગુપ્તચર માહિતી, અગાઉની અને વર્તમાન ફરિયાદો તથા ભૂતકાળની ઘટનાઓના આધારે કરવાનું રહેશે. ટીમોએ એવા વિસ્તારોની ઓળખ કરવાની રહેશે જ્યાં ખરાબ લાઇટિંગ, CCTVની અછત, અપૂરતી પેટ્રોલિંગ, બિનવારસી ઇમારતો અથવા નબળા Access Controlને કારણે ગુનાનું જોખમ વધી શકે છે.
કોર્ટે જિલ્લા પ્રમાણે Vulnerability Map તૈયાર કરીને આસપાસના પોલીસ સ્ટેશનો સાથે શેર કરવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે. જેથી વારંવાર થતા ગુનાઓ અને આદતન ગુનેગારો અંગેની માહિતી માત્ર એક જ પોલીસ સ્ટેશનની હદ સુધી સીમિત ન રહે. તમામ જાહેર પાર્ક અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં ખાસ કરીને સાંજ અને વહેલી સવારે સતત પેટ્રોલિંગ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા રાખવાની રહેશે. દરેક સ્થળ માટે એક જવાબદાર અધિકારી નક્કી કરવાનો રહેશે અને અધિકારીઓ દ્વારા સમયાંતરે સ્થળ નિરીક્ષણની વ્યવસ્થા પણ કરવી પડશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે Blind Spots દૂર કરવા માટે જાહેર પાર્ક અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોનું તાત્કાલિક ઓડિટ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. બંધ પડેલા CCTV કેમેરા અને લાઇટોને ઝડપથી કાર્યરત કરવા તથા જ્યાં નાગરિકો દ્વારા સુરક્ષા સંબંધિત ખામીની જાણ કરવામાં આવે ત્યાં વધારાના કેમેરા અને લાઇટ લગાવવા પણ નિર્દેશ અપાયો છે. મેટ્રો સ્ટેશન, બસ સ્ટોપ, બસ ટર્મિનલ, રેલવે સ્ટેશન અને અન્ય મુખ્ય જાહેર પરિવહન સ્થળોનું પણ ઓડિટ કરવાનું રહેશે, ખાસ કરીને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં અથવા તેની નજીક આવેલા સ્થળોનું.
કોર્ટે નાગરિકોની ફરિયાદો માટે ઉપલબ્ધ વ્યવસ્થાઓ, જેમાં CM જન સુનાવણી પોર્ટલનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેનો ઉપયોગ કરવાની સૂચના આપી છે. નાગરિકો ખરાબ લાઇટિંગ, CCTV કવરેજની અછત, અંધારા અથવા નિર્જન વિસ્તારો અને અસુરક્ષિત Entry-Exit Points અંગે ફરિયાદ કરી શકશે. દરેક ફરિયાદ સંબંધિત અધિકારીને મોકલીને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં કાર્યવાહી કરવાની રહેશે.
ફરિયાદ કરનાર નાગરિકને પોતાની ફરિયાદની સ્થિતિ અને તેના પર થયેલી કાર્યવાહી અંગે જાણકારી મળી શકે તેવી વ્યવસ્થા કરવાની પણ કોર્ટે સૂચના આપી છે. પોલીસ કમિશનરે નાગરિક અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એજન્સીઓ સાથે મળીને આવી ફરિયાદોનું સમયાંતરે વિશ્લેષણ કરવાનું રહેશે અને વારંવાર આવતી અથવા ચકાસાયેલી ફરિયાદોને Vulnerability Mappingમાં સામેલ કરવાની રહેશે.
પેટ્રોલિંગ વધુ સઘન બનાવવા માટે નિયમિત અંતરે મોબાઇલ ચેકપોસ્ટ અને વાહનોની તપાસ કરવા પણ કહેવામાં આવ્યું છે. પોલીસે ‘અભિષેક ગોયેન્કા વિરુદ્ધ ભારત સંઘ’ કેસમાં આપવામાં આવેલા નિર્દેશોનું કડક પાલન કરવાનું રહેશે. તેમાં વાહનોની બારીઓ પર કાળી, ટિન્ટેડ અથવા Solar-Control ફિલ્મ દ્વારા અંદરની પ્રવૃત્તિ છુપાવવાના મુદ્દાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતા વાહનો સામે જપ્તી, ગેરકાયદેસર કોટિંગ દૂર કરવા અને કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
દિલ્હી હાઈકોર્ટના રજિસ્ટ્રાર જનરલને પણ ચાર અઠવાડિયામાં Fast Track Special Courts (FTSC) અને POCSO Special Courts અંગે એફિડેવિટ દાખલ કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે. તેમાં કાર્યરત અદાલતોની સંખ્યા, દરેક કોર્ટમાં પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા, છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં કેસોના વાર્ષિક નિકાલનો દર અને કેસના અંતિમ નિકાલમાં લાગતો સરેરાશ સમય જણાવવાનો રહેશે. કોર્ટે હાઈકોર્ટને સંબંધિત કેસો કોઈ ચોક્કસ Fast Track Special Courtને સોંપવા અને શક્ય તેટલી ઝડપથી કેસોનો નિકાલ સુનિશ્ચિત કરવા જણાવ્યું છે. સુનાવણી શરૂ થયા બાદ એક વર્ષની અંદર કેસનો નિકાલ કરવાનો પ્રયાસ કરવાની પણ વાત કરવામાં આવી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે અધિકારીઓ પાસેથી જમીની સ્તરે વિવિધ સુરક્ષા અને સહાય વ્યવસ્થાઓ કેવી રીતે કામ કરી રહી છે તેની સંપૂર્ણ સ્ટેટસ રિપોર્ટ પણ માગી છે. તેમાં Sexual Offendersનું National Database, Sexual Offences માટે Investigation Tracking System (ITSSO), Mission Shakti, Emergency Response Support System (ERSS) નંબર 112, Women Helpline 181, Safe City Project, પોલીસ સ્ટેશનોમાં Women Help Desk અને One Stop Centreનો સમાવેશ થાય છે.
દરેક વ્યવસ્થા માટે તે કાર્યરત છે કે નહીં, કેટલો વિસ્તાર અને કેટલી વસ્તી આવરી લેવામાં આવે છે, જવાબદાર અધિકારી કોણ છે, છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં કેટલી ફરિયાદો અથવા કેસ આવ્યા અને સરેરાશ Response Time કેટલો રહ્યો તેની માહિતી આપવાની રહેશે. કોર્ટે હેલ્પલાઇન અને સપોર્ટ સિસ્ટમ અંગે વધુ જાગૃતિ ફેલાવવા પણ કહ્યું છે. શાળા, કોલેજ, અન્ય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને રહેણાંક વિસ્તારોમાં નિયમિત Awareness Programmes યોજવા માટે પણ સૂચના આપવામાં આવી છે.
જિલ્લા વહીવટીતંત્રને મીડિયા હાઉસ સાથે બેઠક યોજીને સુરક્ષા પગલાં અને હેલ્પલાઇન નંબર અંગે અખબારોમાં ખાસ કોલમ તથા પ્રસારણ માટે સમય નક્કી કરવા કહેવામાં આવ્યું છે. આ વ્યવસ્થા પ્રો બોનો એટલે કે કોઈ ખર્ચ વિના કરવાની રહેશે. કોર્ટે મીડિયા સંસ્થાઓને જવાબદાર, સંવેદનશીલ અને સંયમિત પત્રકારત્વની જવાબદારીની પણ યાદ અપાવી હતી. આ સંદર્ભમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023ની કલમ 72 અને POCSO એક્ટની કલમ 23નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જે યૌન અપરાધોના પીડિતોની ઓળખ જાહેર કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
આ માર્ગદર્શિકા આસ્થા કુંજ પાર્કમાં 17 વર્ષની યુવતી સાથે કથિત ગેંગરેપ, સ્વરૂપ નગરમાં કિશોરી સાથે કથિત ગેંગરેપ અને હત્યા તથા ગ્રેટર નોઈડાથી દિલ્હી સુધી 47 કિલોમીટરથી વધુ ચાલેલી Sleeper Busમાં સગીર યુવતી સાથે કથિત યૌન શોષણની ઘટનાઓના સંદર્ભમાં આપવામાં આવી છે. કોર્ટ મુજબ આ બસને રસ્તામાં ક્યાંય રોકવામાં આવી નહોતી. બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે તે કોઈ વ્યક્તિની ભૂલનું મૂલ્યાંકન કરી રહી નથી, પરંતુ એવી “વ્યાપક સંસ્થાકીય નિષ્ફળતાઓ” પર ધ્યાન આપી રહી છે જે એક વ્યક્તિ અથવા એક કેસથી ઘણી મોટી છે.
આ મામલે દિલ્હી સરકારના મુખ્ય સચિવ, દિલ્હી પોલીસ કમિશનર અને દિલ્હી હાઈકોર્ટના રજિસ્ટ્રાર જનરલને નોટિસ આપવામાં આવી છે. સિનિયર એડવોકેટ લિઝ મેથ્યુને કોર્ટની મદદ માટે ‘એમિકસ ક્યુરી’ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. હવે આ કેસની આગામી સુનાવણી 5 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ થશે.
 |  |  |  |
