Pakistan ‘Nuclear Walmart’ IAEA News latest Update: આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA)ની ટીમે પાકિસ્તાનની નાગરિક પરમાણુ સુરક્ષા વ્યવસ્થાને ‘મજબૂત’ ગણાવી છે. જોકે, આ મૂલ્યાંકન સામે ભારતના વ્યૂહાત્મક બાબતોના નિષ્ણાતોએ સાવચેતી રાખવાની જરૂરિયાત દર્શાવી છે. તેમનું કહેવું છે કે IAEAની તપાસનો વ્યાપ મર્યાદિત હતો અને તેમાં પાકિસ્તાનનાં પરમાણુ હથિયારો કે લશ્કરી પરમાણુ મથકોનો સમાવેશ થયો નહોતો. એક સમયે પરમાણુ ટેક્નોલોજીની ગેરકાયદે હેરફેરના આરોપો અને એ.ક્યૂ. ખાનના નેટવર્કને કારણે ‘Nuclear Walmart’ તરીકે ઓળખાયેલા પાકિસ્તાન માટે આ મૂલ્યાંકન મહત્ત્વનું છે, પરંતુ તેનાથી ભારતની ચિંતાઓ સંપૂર્ણપણે દૂર થતી નથી.
IAEAની ઇન્ટરનેશનલ ફિઝિકલ પ્રોટેક્શન એડવાઇઝરી સર્વિસ (IPPAS)એ પહેલી વખત પાકિસ્તાનની પરમાણુ સુરક્ષા વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરી હતી. પાકિસ્તાન સરકારની વિનંતી પર આ મિશન 28 સપ્ટેમ્બરથી 9 ઑક્ટોબર 2026 દરમિયાન ચાલ્યું હતું. 12 દિવસની સમીક્ષા બાદ ટીમે જણાવ્યું કે પાકિસ્તાને પરમાણુ સામગ્રી અને પરમાણુ સુવિધાઓની ભૌતિક સુરક્ષા માટે મજબૂત વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે. તપાસવામાં આવેલી નાગરિક પરમાણુ સુવિધામાં સુરક્ષાનાં પગલાં યોગ્ય રીતે લાગુ કરવામાં આવ્યાં હોવાનું પણ ટીમે નોંધ્યું હતું. IAEAના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાન સમયાંતરે આ વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરે છે અને ખામીઓ જણાય તો તેને સુધારે છે. જોકે, સુરક્ષા પ્રક્રિયાઓને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે ટીમે કેટલીક ભલામણો અને સૂચનો પણ આપ્યાં હતાં.
પાકિસ્તાનના પરમાણુ સુરક્ષા રેકોર્ડ અંગે IAEAના સકારાત્મક મૂલ્યાંકનને ભારતના નિષ્ણાતો નજીકથી જોઈ રહ્યા છે. બંને દેશો પરમાણુ હથિયાર ધરાવતા પડોશી છે અને તેમની વચ્ચે લાંબા સમયથી લશ્કરી તણાવ તથા સંઘર્ષનો ઇતિહાસ રહ્યો છે. ‘ઑપરેશન સિંદૂર’ દરમિયાન પણ બંને દેશો વચ્ચે તણાવ વધ્યો હતો. NDTV સાથે નામ જાહેર ન કરવાની શરતે વાત કરનારા એક વરિષ્ઠ ભારતીય નિષ્ણાતના જણાવ્યા મુજબ, આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા ધોરણો અનુસાર પાકિસ્તાનની નાગરિક પરમાણુ સુવિધાઓની તપાસ થવી વિશ્વાસ વધારતું પગલું છે. ખાસ કરીને આતંકવાદી સંગઠનો સંવેદનશીલ પરમાણુ સામગ્રી સુધી પહોંચી શકે તેવી સંભાવનાઓ અંગે અગાઉ વ્યક્ત થતી ચિંતાઓના સંદર્ભમાં આ સમીક્ષા મહત્ત્વ ધરાવે છે.
જોકે, ભારતના ભૂતપૂર્વ રાજદ્વારી અને પરમાણુ અપ્રસાર બાબતોમાં વડાપ્રધાનના વિશેષ દૂત રહી ચૂકેલા રાજદૂત રાકેશ સૂદે આ ઘટનાક્રમ અંગે અલગ રીતે સાવચેતી દર્શાવી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે પાકિસ્તાનને આવા પ્રમાણપત્રની જરૂર શા માટે છે, તેનું કારણ સૌ જાણે છે અને તેને ‘Nuclear Walmart’ કહેવામાં આવતું હતું એ ભૂલવું ન જોઈએ. આ ઉપમા પાકિસ્તાનના પરમાણુ ઇતિહાસના એ પ્રકરણ સાથે જોડાયેલી છે, જેમાં પરમાણુ ટેક્નોલોજી અને સંવેદનશીલ જાણકારીની ગેરકાયદે હેરફેરના આરોપો સામે આવ્યા હતા.
આ સમગ્ર વિવાદના કેન્દ્રમાં પાકિસ્તાનના જાણીતા પરમાણુ વૈજ્ઞાનિક ડૉ. અબ્દુલ કાદિર ખાન એટલે કે એ.ક્યૂ. ખાનનું નેટવર્ક હતું. તપાસ દરમિયાન આ નેટવર્ક મારફતે યુરેનિયમ સંવર્ધનની ટેક્નોલોજી, સેન્ટ્રિફ્યુજની ડિઝાઇન અને અન્ય સંવેદનશીલ પરમાણુ જાણકારી વિવિધ દેશો સુધી પહોંચાડવામાં આવી હોવાની વિગતો સામે આવી હતી. આ નેટવર્ક અનેક ખંડોમાં ફેલાયેલું હતું અને તેમાં ફ્રન્ટ કંપનીઓ, વચેટિયાઓ તથા ગુપ્ત સપ્લાય ચેઇનનો ઉપયોગ થતો હોવાના અહેવાલો હતા. આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસમાં તેના તાર ઈરાન, લિબિયા અને ઉત્તર કોરિયા સુધી પહોંચ્યા હતા. 2003માં લિબિયાએ પોતાનો પરમાણુ કાર્યક્રમ છોડી દીધા બાદ આ નેટવર્કની કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ વિગતો સામે આવી હતી. CIAના ભૂતપૂર્વ ડિરેક્ટર જ્યોર્જ ટેનેટે આ સંદર્ભમાં ‘Nuclear Walmart’ જેવી ઉપમાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વધ્યા બાદ પાકિસ્તાને એ.ક્યૂ. ખાન સામે તપાસ શરૂ કરી હતી. ફેબ્રુઆરી 2004માં તેમણે રાષ્ટ્રીય ટેલિવિઝન પર પરવાનગી વિના પરમાણુ ટેક્નોલોજી ફેલાવવાની પ્રવૃત્તિઓની જવાબદારી સ્વીકારી હતી. ત્યારબાદ તત્કાલીન પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રપતિ જનરલ પરવેઝ મુશર્રફે તેમને માફી આપી હતી, જોકે તેમને નજરકેદ રાખવામાં આવ્યા હતા. પાકિસ્તાનનું કહેવું હતું કે આ પ્રવૃત્તિઓ સરકારની મંજૂરી વિના કરવામાં આવી હતી. તેમ છતાં, અનેક દેશોમાં ફેલાયેલું આટલું મોટું નેટવર્ક સરકારની જાણ બહાર કેવી રીતે કાર્યરત રહ્યું તે અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સવાલો ઊઠતા રહ્યા હતા.
સાત સભ્યોના IAEA મિશનનું નેતૃત્વ મોરોક્કોની પરમાણુ અને રેડિયોલોજિકલ સુરક્ષા સંસ્થાના ભૂતપૂર્વ મહાનિર્દેશક ખમ્માર મ્રાબિતે કર્યું હતું. ટીમમાં ચીન, રોમાનિયા, રશિયા અને સ્લોવાકિયાના નિષ્ણાતો ઉપરાંત IAEAના બે કર્મચારીઓનો સમાવેશ થતો હતો. IAEAનાં ડેપ્યુટી ડિરેક્ટર જનરલ અને ન્યુક્લિયર સેફ્ટી એન્ડ સિક્યુરિટી વિભાગનાં વડા કરીન હર્વિયોએ જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનમાં પ્રથમ IPPAS મિશન સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થવું તેની પરમાણુ સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. તેમણે પરમાણુ સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલા કર્મચારીઓની તાલીમ અને તેમના વિકાસમાં પાકિસ્તાનના યોગદાનની પણ પ્રશંસા કરી હતી.
આ સમગ્ર સમીક્ષામાં સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે IAEAની ટીમે પાકિસ્તાનનાં પરમાણુ હથિયારો કે લશ્કરી પરમાણુ મથકોની તપાસ કરી નહોતી. મિશનનો વ્યાપ નાગરિક પરમાણુ સામગ્રી, નાગરિક પરમાણુ સુવિધાઓ અને તેમની સાથે સંકળાયેલી સુરક્ષા તથા નિયમનકારી વ્યવસ્થા સુધી મર્યાદિત હતો. પાકિસ્તાન પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ (NPT)માં પરમાણુ હથિયાર ધરાવતા દેશ તરીકે સામેલ નથી. આ કારણે તેના વ્યૂહાત્મક પરમાણુ હથિયારો અને લશ્કરી સુવિધાઓ આ IPPAS સમીક્ષાના દાયરામાં નહોતાં. તેથી IAEAના સકારાત્મક મૂલ્યાંકનને પાકિસ્તાનના સમગ્ર પરમાણુ કાર્યક્રમને અપાયેલી ક્લીન ચિટ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. ‘બુલેટિન ઑફ ધ એટોમિક સાયન્ટિસ્ટ્સ’ના ‘ન્યુક્લિયર નોટબુક’ના અંદાજ મુજબ, પાકિસ્તાન પાસે આશરે 170 પરમાણુ હથિયારો હોઈ શકે છે, જોકે તેની વાસ્તવિક સંખ્યા જાહેર નથી.
આમ, IAEAનું મૂલ્યાંકન પાકિસ્તાનની નાગરિક પરમાણુ સુરક્ષા વ્યવસ્થા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેની મર્યાદા સમજવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. એક તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોની ટીમે નાગરિક પરમાણુ સુરક્ષાની વ્યવસ્થાને મજબૂત ગણાવી છે, તો બીજી તરફ પાકિસ્તાનના લશ્કરી પરમાણુ મથકો અને હથિયારો અંગે આ સમીક્ષામાંથી કોઈ તારણ નીકળતું નથી. એ.ક્યૂ. ખાનના નેટવર્ક અને ‘Nuclear Walmart’ના ઇતિહાસને કારણે ભારતીય નિષ્ણાતો આ ઘટનાક્રમને સાવચેતીથી જોઈ રહ્યા છે.
 |  |  |  |
