મિલન ઠક્કર (નવજીવન ન્યૂઝ.અમદાવાદ): ભારતમાં દર વર્ષે ૩૧ માર્ચ નજીક આવે એટલે સરકારી કચેરીઓ, બેંકો અને કોર્પોરેટ ઓફિસોમાં કામનું ભારણ વધી જાય છે. સામાન્યતઃ કેલેન્ડર માટે નવું વર્ષ ૧ જાન્યુઆરીએ શરૂ થાય છે, પરંતુ દેશના અર્થતંત્ર માટે નવું વર્ષ ૧ એપ્રિલથી શરૂ થાય છે. આ ‘એપ્રિલ-ટુ-માર્ચ’ વર્ષ પાછળ માત્ર પરંપરા નથી, પરંતુ ઐતિહાસિક, આર્થિક અને ભૌગોલિક કારણોનું મજબૂત સંયોજન છે.
બ્રિટિશ શાસન
ભારતમાં વર્તમાન નાણાકીય વર્ષની વ્યવસ્થાનો પાયો બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન નંખાયો હતો. ૧૮૬૭ પહેલા, ભારતની સ્થિતિ અત્યાર કરતા અલગ હતી. તે સમયે ભારતનું નાણાકીય વર્ષ ૧ મેથી ૩૦ એપ્રિલ સુધી ચાલતું હતું.
બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનું વડું મથક લંડનમાં હતું. બ્રિટિશ સરકારે તેમના પોતાના નાણાકીય વર્ષ (જે એપ્રિલમાં શરૂ થતું હતું) સાથે ભારતીય વહીવટનો તાલમેલ બેસાડવા માટે ૧૮૬૭માં આ ફેરફાર કર્યો. આનાથી બ્રિટિશરોને બંને દેશોના આંકડાઓની સરખામણી કરવામાં અને હિસાબ રાખવામાં સરળતા રહેતી હતી.
રસપ્રદ વાત એ છે કે દુનિયાના બધા દેશો આ પ્રણાલી અનુસરતા નથી. અમેરિકાનું નાણાકીય વર્ષ ૧ ઓક્ટોબરથી શરૂ થાય છે, જ્યારે ચીન અને રશિયા જેવા દેશો કેલેન્ડર વર્ષ (જાન્યુઆરીથી ડિસેમ્બર) મુજબ ચાલે છે. ભારત આજે પણ આ બ્રિટિશરોના વારસાને વળગી રહ્યું છે.
કૃષિ અર્થતંત્ર અને ચોમાસું
ભારત પહેલેથી ખેતીપ્રધાન દેશ રહ્યો છે. આપણું બજેટ અને અર્થતંત્ર મોટાભાગે વરસાદ અને પાક પર નિર્ભર રહે છે. ભારતમાં મુખ્ય બે પાક લેવામાં આવે છે: ચોમાસુ પાક અને શિયાળુ પાક. માર્ચ મહિનો એ સમય છે જ્યારે રવિ પાકની લણણી પૂર્ણ થઈ જાય છે. ખેડૂતોના હાથમાં નાણાં આવે છે અને બજારમાં રોકડ નાણાનો પ્રવાહ વધે છે.
જો ભારતનું નાણાકીય વર્ષ જાન્યુઆરીમાં શરૂ થાય તો સરકારે નવેમ્બર-ડિસેમ્બરમાં બજેટ બનાવવું પડે. તે સમયે આવનારા ચોમાસા વિશે કોઈ ચોક્કસ અંદાજ હોતો નથી. મે-જૂનમાં આવનારું ચોમાસું કેવું રહેશે, તેના પર આખાં વર્ષના GDPનો આધાર હોય છે. માર્ચના અંત સુધીમાં સરકાર પાસે પાછલાં ચોમાસાની અસરો અને પાકની આવકના સચોટ આંકડા હોય છે. જેના આધારે નવાં વર્ષનું આયોજન વધુ સારી રીતે થઈ શકે છે.
બજેટ અને વહીવટી પ્રક્રિયા
ભારતીય સંસદમાં બજેટ રજૂ કરવાની અને તેને પસાર કરવાની પ્રક્રિયા પણ આ સમયગાળા સાથે જોડાયેલી છે. સામાન્ય રીતે ફેબ્રુઆરી મહિનામાં કેન્દ્રીય બજેટ રજૂ કરવામાં આવે છે. ૩૧ માર્ચ સુધીમાં સંસદમાં બજેટ પર ચર્ચાઓ થાય છે અને ‘વિનિયોગ વિધેયક’ (Appropriation Bill) પસાર કરવામાં આવે છે. આનાથી સરકારને ૧ એપ્રિલથી નવા ભંડોળનો ઉપયોગ કરવાની કાયદેસરની સત્તા મળે છે.
માર્ચ મહિનો પૂરો થતા જ કંપનીઓ અને બેંકો તેમના વાર્ષિક નફા-નુકસાનના પત્રકો તૈયાર કરે છે. Income Taxની ગણતરી માટે આ એક નિશ્ચિત ડેડલાઇન તરીકે કામ કરે છે. જો આ તારીખ વારંવાર બદલાય, તો કરદાતાઓ અને ટેક્સ વિભાગ બંને માટે ભારે મૂંઝવણ ઊભી થઈ શકે છે.
શું આ વ્યવસ્થા ક્યારેય બદલાશે?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચર્ચા જાગી છે કે શું આપણે પણ કેલેન્ડર વર્ષ (જાન્યુઆરીથી ડિસેમ્બર) મુજબ નાણાકીય વર્ષ અપનાવવું જોઈએ? તો ૨૦૧૬માં ભારત સરકાર દ્વારા શંકર આચાર્યની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિ બનાવવામાં આવી હતી. આ સમિતિએ નાણાકીય વર્ષ બદલવાના ફાયદા અને ગેરફાયદા તપાસ્યા હતા. અને સરકારને અહેવાલ આપ્યો હતો કે, કેલેન્ડર વર્ષ મુજબ નાણાકીય વર્ષ કરવાથી વૈશ્વિક સ્તરે બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ સાથે હિસાબ મેળવવામાં સરળતા રહેશે; ડેટાનું સંકલન સરળ બનશે કારણ કે મોટાભાગના આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો કેલેન્ડર વર્ષ મુજબ હોય છે.
સાથે સાથે તેના પડકારો પણ જણાવ્યા હતા. જો વર્ષ બદલવામાં આવે, તો કરોડો ટેક્સ ફોર્મ્સ, સોફ્ટવેર સિસ્ટમ્સ, અને કાયદાકીય માળખામાં ફેરફાર કરવો પડે. આ વહીવટી તંત્ર માટે કફોડી સ્થિતિ સર્જી શકે છે. મધ્યપ્રદેશ એવું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું હતું જેણે નાણાકીય વર્ષ બદલવાની જાહેરાત કરી હતી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ હજુ પણ એક મોટો પડકાર છે.
માર્ચ મહિનાનું મનોવિજ્ઞાન
માર્ચ મહિનો આવતા જ બજારમાં એક અલગ પ્રકારની તેજી જોવા મળે છે. તેને આપણે ‘ફાઇનાન્શિયલ ક્લોઝિંગ’ કહીએ છીએ. સામાન્ય પગારદાર લોકો માર્ચ મહિનામાં ટેક્સ બચાવવા માટે LIC, PPF જેવી સ્કીમોમાં રોકાણ કરે છે. આનાથી બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં તેજી આવે છે. ઘણીવાર સરકારી વિભાગો પાસે વર્ષના અંતે બચેલું બજેટ વાપરવાનું દબાણ હોય છે, જેના કારણે માર્ચમાં વિકાસના કામોમાં પણ તેજી જોવા મળે છે
આમ, ૩૧ માર્ચ એ માત્ર એક તારીખ નથી, પરંતુ ભારતની આર્થિક નસ છે. તે બ્રિટિશ શાસનની એક યાદગીરી હોવા છતાં, આજે તે આપણી ભૌગોલિક સ્થિતિ અને ખેતીવાડીના ચક્ર સાથે સુમેળ સાધે છે. ભલે ભવિષ્યમાં ટેક્નોલોજી અને વૈશ્વિકીકરણના કારણે આપણે ૧ જાન્યુઆરી તરફ વળીએ, પણ અત્યારે તો ૩૧ માર્ચ જ ભારતીય અર્થતંત્રનું કેન્દ્રબિંદુ છે. કારણ કે, માર્ચના અંતિમ દિવસે જ્યારે લાખો એકાઉન્ટન્ટ્સ અને અધિકારીઓ મોડી રાત સુધી જાગીને હિસાબ પૂરો કરે છે, ત્યારે તેઓ માત્ર આંકડા નથી મેળવતા, પણ દેશના આવનારા વર્ષના વિકાસનો નકશો તૈયાર કરે છે.
ભારતમાં RBIનું નાણાકીય વર્ષ પહેલાં ૧ જુલાઈથી ૩૦ જૂન સુધી રહેતું હતું, પરંતુ ૨૦૨૦-૨૧થી આરબીઆઈએ પણ સરકાર સાથે તાલ મિલાવવા માટે પોતાનું નાણાકીય વર્ષ એપ્રિલ-ટુ-માર્ચ કરી દીધું છે.
 |  |  |  |
