Special Executive Magistrate BNSS કલમ 15 Separation of Powers : દિલ્હીમાં CJP નેતાઓ સૌરવ દાસ અને આશુતોષ રાંકાની કસ્ટડીનો મામલો માત્ર વિરોધ પ્રદર્શન સુધી મર્યાદિત રહ્યો નથી. આ ઘટનાએ એક મહત્ત્વના કાનૂની મુદ્દા તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. જ્યારે પોલીસ અધિકારીઓને જ સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા આપવામાં આવે, ત્યારે પોલીસની કાર્યવાહીનું સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન કોણ કરશે? દિલ્હી પોલીસ અધિનિયમની કલમ 70 હેઠળ જાહેર કરાયેલી સૂચના મુજબ, દિલ્હી પોલીસ કમિશનરથી લઈને આસિસ્ટન્ટ કમિશનર સુધીના કેટલાક અધિકારીઓને એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટની સત્તા આપવામાં આવી છે. આ સત્તાઓનો ઉપયોગ શાંતિ જાળવવા અને સારા વર્તન માટે બોન્ડ ભરાવવાની નિવારક કાર્યવાહી માટે થઈ શકે છે.
ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS)ની કલમ 126 સહિતની જોગવાઈઓ હેઠળ, શાંતિભંગની આશંકા ધરાવતા લોકો સામે નિવારક કાર્યવાહી થઈ શકે છે. સંબંધિત વ્યક્તિ પાસેથી શાંતિ જાળવવા માટે બોન્ડ ભરાવવામાં આવે છે અને તેના ભંગની સ્થિતિમાં કસ્ટડીનો આદેશ પણ થઈ શકે છે. પરંતુ આ વ્યવસ્થામાં એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: જો પોલીસ જ કોઈ વ્યક્તિ સામે કાર્યવાહી કરવાની ભલામણ કરે અને પોલીસ વિભાગનો જ અધિકારી મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે તેના પર નિર્ણય લે, તો શું તે નિર્ણય પૂરતો સ્વતંત્ર રહી શકે? સામાન્ય રીતે મેજિસ્ટ્રેટ પોલીસના અહેવાલનું સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન કરે એવી અપેક્ષા હોય છે. પોલીસ અધિકારીને જ નિર્ણય લેવાની સત્તા મળે ત્યારે આ સ્વતંત્ર તપાસની ભૂમિકા નબળી પડવાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
આ મુદ્દે મદ્રાસ હાઈકોર્ટે તમિલનાડુમાં પોલીસ અધિકારીઓને આવી સત્તાઓ આપતી સરકારી સૂચનાઓ રદ કરી હતી. 2023માં બે ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠે ઠરાવ્યું હતું કે પોલીસ અધિકારીઓને ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 107 હેઠળ સત્તા આપતી સંબંધિત સૂચનાઓ સત્તાના વિભાજનના સિદ્ધાંત સાથે અસંગત હતી. અદાલતે એવી પરિસ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, જેમાં પોલીસ તપાસ કરે, સાક્ષીઓની પૂછપરછ થાય અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા પણ પોલીસ તંત્રના જ હાથમાં આવી જાય. હાઈકોર્ટના મતે, આવી વ્યવસ્થામાં પક્ષપાતની શક્યતા રહે છે અને નાગરિકોની સ્વતંત્રતા પર અસર પડી શકે છે. અદાલતે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે શાંતિ જાળવવાના બોન્ડના ભંગ બદલ સજા આપવાની સત્તા એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટને હોવી જોઈએ કે નહીં, તે કાનૂની રીતે અલગ પ્રશ્ન છે; સંબંધિત ચુકાદામાં સજા આપવાની સત્તા ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ પાસે હોવી જોઈએ એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત થયો હતો.
બીજી તરફ, 1990માં સુપ્રીમ કોર્ટે મહારાષ્ટ્રના એક કેસમાં મુંબઈના સહાયક પોલીસ કમિશનરને સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે મળતી સત્તાઓ અંગે અલગ અભિગમ અપનાવ્યો હતો. જોકે, તે કેસમાં સત્તાના વિભાજન અને પક્ષપાતની શક્યતા જેવા વ્યાપક મુદ્દાઓ પર વિચાર કરવામાં આવ્યો નહોતો. દિલ્હી હાઈકોર્ટે પણ 2018માં સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા નિવારક કાર્યવાહી હાથ ધરવાની રીત અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. અદાલતે નોંધ્યું હતું કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં કસ્ટડીના આદેશો અગાઉથી તૈયાર કરાયેલા ફોર્મના આધારે આપવામાં આવતા હતા, કાનૂની સહાય પૂરતી મળતી નહોતી અને જામીનદારની રકમ વધારે હોવાને કારણે લોકો લાંબા સમય સુધી કસ્ટડીમાં રહેતા હતા. હાઈકોર્ટે તો આ અધિકારીઓને ‘સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ’ કહેવાને બદલે ‘સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર’ કહેવા અંગે પણ વિચારવાનું સૂચવ્યું હતું, જેથી ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ અને પોલીસ અધિકારી વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ રહે.
આ ચર્ચા નવા BNSS હેઠળ પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે. આ કાયદાની કલમ 15માં પોલીસ અધિક્ષક અથવા તેનાથી ઉપરના હોદ્દાના અધિકારીઓને સ્પેશિયલ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે નિયુક્ત કરવાની જોગવાઈ છે. આથી પોલીસને મળતી નિવારક સત્તાઓ અને નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રશ્ન ફરી સામે આવ્યો છે. CJP નેતાઓની કસ્ટડીના કેસે આ કાનૂની વ્યવસ્થાની કામગીરી અંગે ચર્ચાને વેગ આપ્યો છે. સત્તાનો ઉપયોગ કાયદાની મર્યાદામાં થાય, નિર્ણય પ્રક્રિયા નિષ્પક્ષ રહે અને નાગરિકોને યોગ્ય કાનૂની સુરક્ષા મળે—આ મુદ્દાઓ આ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.
 |  |  |  |
